غير تلسى دانسته‌اند . ماهيت آن : ريحان سبز مايل به زردى ريزه برگ است و قسمى بزرگ برگ سبز تيره صاحب اختيارات بديعى نوشته كه حبق كرمانى است و بهترين آن سعترى بود كه كرمانى نامند و ريحان يزدى نيز . طبيعت آن : در اول گرم و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : مفتح سده دماغى و محلل اورام جميع اعضا و جهت خفقان و ضعف معده و رياح غليظه و عصاره آن با شكر جهت رفع درد سينه و ربو و سرفه و مضمضه و خاييدن آن جهت قلاع دهان و تر كرده آن با آب مبرد و مقوى اعضا و استشمام آن جهت درد سر محرورين و مسافرين و رفع و با و گريزانيدن هوام و تخم آن مقاوم سموم و بالخاصيت معتدل جميع امزجه و بدان كه اطبا كوبيدن تخم ريحان را در تراكيب منع نموده‌اند و همچنين بزر لسان الحمل را در ادويه زحير جهت آنكه لعابيت آنها كه مطلوب است زايل مىگردد و ليكن كوبيده آن ضرر نمىرساند مانند كوبيده بزرقطونا و در تراكيب ادويه زحير كوفته آن مستعمل است چنانچه صاحب كفايه منصورى و غير آن نوشته‌اند كه در كوفته آن قوّت قابضه زياده مىباشد خصوص تخم ريحان كه كوفته آن با صمغ عربى در زحير عجيب النفع است و مجرب و جوشانيده آن نيز مفيد . شاه‌صينى به فتح شين و الف و ها و كسر صاد مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و كسر نون و يا . ماهيت آن : عصاره جامد سياه صفايحى است كه بر او شبيه به نقش خاتم نقشى باشد و از چين آورند و گويند كه از هند و گويند آن عصاره حناى چينى است و گويند عصاره ريوند است و مولانا نفيس كرمانى نوشته كه برگ حناى چينى مسحوق معجون باخل است و بالجمله از ادويه مجهولة الماهيت است و به الوان مختلف مىباشد بعضى به رنگ صندل سفيد و بعضى مايل به سرخى و بعضى مايل به سياهى و بعضى مايل به زردى و اين بهترين همه و مستعمل و غير تنزوى خطايى است . طبيعت آن : در سيّم سرد و خشك . افعال و خواص آن : مجفف و قابض و طلاى آن جهت صداع حار و با گلاب جهت اورام حاره و ابتداى فتق و ذرور آن جهت نزف الدم جراحات و آشاميدن آن معين بر بيدارى و جهت صداع حار و منع صعود بخار به دماغ و جهت ضعف معده نافع . شاه‌بانك شابانك و غابانك نيز نامند . در ماهيت آن خلاف است بعضى گويند بنفسج الكلاب است كه به عربى تسوَة الكلاب نامند و بعضى جمسفرم برّى و صاحب جامع و نواب مرحوم برنوف دانسته‌اند و نيز گفته‌اند كه شجر ابراهيم كوچك است و نيز از قول غافقى نقل كرده كه نوعى از قيصوم است و از قول صاحب حاوى كه حب شبرم برّى است و صاحب اختيارات بديعى گفته كه اينها همه خلاف است و محقق آنست كه بنفسج الكلاب است كه به شيرازى آن را رانس سگ گويند . طبيعت آن : گرم و خشك است در دويّم . افعال و خواص آن : جهت صرع و آب رفتن از دهان خصوصاً اطفال و تحليل رياح شكم ايشان و زخمها و قايم مقام مرزنجوش است . شاض به فتح شين و الف و ضاد معجمه به زبان هندى ارهروتور نيز نامند . ماهيت آن : حبى است از حبوب مأكوله معروفه مشهوره كه در اكثر بلاد خصوص مازندران و هند و بنگاله و دكهن به هم مىرسد به قدر نخود كوچكى و مدور اندك پهن و بر سر آن مانند دانه باقلا نشانى و در دكهن و بندر سورت و گجرات و عظيم‌آباد خوب و باليده مىشود . طبيعت آن : سرد و خشك در دويّم گفته‌اند و شايد گرم و خشك باشد . افعال و خواص آن : نفاخ و بطى الهضم و قليل الغذا و قابض و مبخر و جهت اسهال صفراوى و ذرب و فساد بلغم و خون و دفع زهر نافع دانسته‌اند . فصل الشين المعجمه مع الباء الموحده شبّ به كسر شين و به فتح نيز آمده و باى موحده مشدده به فارسى ذمه و زاگ سفيد و به هندى پهتكرى به كسر باى فارسى و خفاى ها و سكون تاى چهار نقطه مثناة فوقانيه و كسر كاف و راى مهمله و يا نامند . ماهيت آن : ماييتى است كه مجتمع و منعقد مىگردد و از اجزاى عفنه ارضيه به سبب برودت انعقاد غير مستحكم يافته از جمله معادن اربعه غير كاملة الصورت است كه عبارت از زاجات و املاح و نوشادر و شبوب باشند و آن چيزى است شبيه به زاج و با اندك ترشى به خلاف زاج كه ترشى آن زياده است و در اكثر افعال مانند زاج است و معادن آن يمن و مصر و بلاد ارمنيه و